SİVİL TOPLUM ÖRGÜTLERİ İÇİN KULLANIM OLANAKLARI

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER

Uluslararası insan hakları hukuku, BM İnsan Hakları çalışmalarının ve desteklediği mekanizmaların temelini oluşturur. Bu yasal çerçeve, tarihte temel insan haklarını ortaya koyan ilk belge olan İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin (İHEB) kabul edilmesiyle doğdu. İHEB, Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi ve onun iki İhtiyari Protokolü ve Uluslararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi ile birlikte Uluslararası İnsan Hakları Hukukunun temel çerçevesini oluşturmaktadır.

Zamanla gelişen bu çerçeve artık aşağıdakileri de kapsamaktadır:

  • IHEB ve 10 temel insan haklar sözleşmesi
  • Bu sözleşmelerin komitenin sonuç gözlemleri, genel yorumları, bireysel başvuru kararları
  • BM Özel Usuller özel raportör, uzman, çalışma gruplarının raporları, bireysel başvuru kararları

Dokuz Temel BM İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye

Sözleşmenin Yürürlüğe girişi Türkiye’nin onayı
1. Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme (ICERD) 1965 16.09.2002
2. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (ICCPR) 1966 23.09.2003
2.1. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmeye Ek Seçmeli Protokol (ICCPR-OP1) 1966 26.11.2006
2.2. Ölüm cezasının kaldırılmasını amaçlayan Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin İkinci SeçmeliProtokolü (ICCPR-OP2) 1989 2.03.2006
3. Uluslararası Ekonomik Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi (ICESCR) 1966 23.09.2003
3.1. Ekonomik Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Sözleşmeye Ek Seçmeli Protokol (ICESCR-OP) 2008 İmzalamadı
4. Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW) 1979 20.12.1985
4.1. Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Sözleşmenin Seçmeli Protokolü (OP-CEDAW) 1999 29.10.2002
5. İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşme (CAT) 1984 2.08 1988
5.1. İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşmeye Ek Seçmeli Protokol (OP-CAT) 2002 27.11.2011
6. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (ÇHS) 1989 4.04.1995
6.1. Çocukların Silahlı Çatışmalara Müdahalesine Dair Çocuk Haklarına Dair Sözleşmenin Seçmeli Protokolü (OP-CRC-AC) 2000 4.05.2004
6.2. Çocukların satışı, çocuk fahişeliği ve çocuk pornografisine ilişkin Çocuk Haklarına Dair Sözleşmenin Seçmeli Protokolü (OP-CRC-SC) 2000 19.08.2002
6.3. Çocuk Haklarına Dair Sözleşmenin İletişim Prosedürüne İlişkin Seçmeli Protokolü(OP-CRC-IC) 2014 26.03.2018
 7. Tüm Göçmen İşçilerin ve Aile Üyelerinin Haklarının Korunmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme (ICMW) 1990 27.09.2004
8. Tüm Kişilerin Zorla Kaybedilmeden Korunmasına Dair Uluslararası Sözleşme (CPED) 2006 İmzalamadı
9. Engellilerin Haklarına Dair Sözleşme (CRPD) 2006 28.09.2009
9.1.Engellilerin Haklarına Dair Sözleşmeye Ek Seçmeli Protokol (OP-CRPD) 2006 10.02.2015

Hükümetler, uluslararası insan hakları sözleşmelerinin onaylanması yoluyla, sözleşme yükümlülükleri ve görevleriyle uyumlu yerel önlemler almayı ve mevzuatı yürürlüğe koymayı taahhüt eder. Taraf Devletlerin yükümlülüklerini yerine getirmediği ve mevcut mevzuatlarının ve mekanizmalarının insan hakları ihlallerini ele almadığı durumlarda, uluslararası insan hakları standartlarına ülke düzeyinde saygı gösterilmesini, uygulanmasını ve icra edilmesini sağlamaya yardımcı olmak için bölgesel ve uluslararası düzeylerde harekete geçirilecek mekanizmalar ve prosedürler mevcuttur.

İnsan Hakları Mekanizmaları

  • Sözleşme Organları (Komiteler)
    • BM Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi
    • BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi
    • BM İnsan Hakları Komitesi
    • BM Kadına Karşı Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Komitesi
    • BM İşkencenin Önlenmesi Komitesi
    • BM Çocuk Hakları Komitesi
    • BM Göçmen İşçiler Komitesi
    • BM İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaların Önlenmesi Alt Komitesi
    • BM Engelli Kişilerin Hakları Komitesi
    • BM Zorla Kaybetmelerin Önlenmesi Komitesi
  • BM Şartı Organları
    • İnsan Hakları Konseyi
      • Özel Usuller/Prosedürler
        • 46 tematik raportör, uzman, çalisma grubu
        • 14 ülke için raportör
      • Evrensel Periyodik İnceleme
      • İnsan Hakları Konseyi Tarafından Yetkilendirilmiş Soruşturmalar

İnsan hakları izleme ve göstergeleri

İnsan hakları standartlarının ve taahhütlerinin dünya çapında uygulanmasını sağlamak için izleme, insan hakları çalışmalarının kritik bir bileşenidir. BM İnsan Hakları, ilerlemeyi ölçmeye yardımcı olmak için bir göstergeler çerçevesi geliştirmiştir.

Daha fazla bilgi için

Sivil Toplum Alanı ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Sistemi – Sivil Toplum için Pratik bir Rehber

https://insanhaklariizleme.org/vt/mfhandler.php?file=Sivil%20Toplum%20Alan%C4%B1%20ve%20Birle%C5%9Fmi%C5%9F%20Milletler%20%C4%B0nsan%20Haklar%C4%B1%20Sistemi.pdf&table=yayin&field=dosya&pageType=view&key1=819

İnsan Hakları Göstergeleri Ölçme ve Uygulama Kılavuzu https://insanhaklariizleme.org/vt/mfhandler.php?file=OHCHR_TR_F7-finalfromUN.pdf&table=yayin&field=dosya&pageType=view&key1=1966

İnsan Hakları İzleme ve Göstergeler https://www.youtube.com/watch?v=ifSK30WQLs0&feature=youtu.be

AVRUPA KONSEYİ

Avrupa Konseyi’nin kırk yedi üye Devleti, Avrupa Konseyi Statüsü, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve Taraf oldukları diğer Sözleşmeler kapsamındaki yükümlülüklerine saygı göstermenin yanı sıra, çoğulcu demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğü ile ilgili olarak Örgütün kuruluşundan bu yana geliştirilen bir dizi ilke ve standarda uymak zorundadır.

Avrupa Konseyi ile Çalışma: Sivil Toplum için Pratik Bir Kılavuz

https://insanhaklariizleme.org/vt/mfhandler.php?file=1_Work-with-COE-guide_tur.pdf&table=yayin&field=dosya&pageType=view&key1=2517

Sözleşme temelli denetim mekanizmaları

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS), medeni ve siyasi hak ve özgürlükler kataloğunu ortaya koymanın yanı sıra, Taraflarca üstlenilen yükümlülüklerin uygulanması için bir mekanizma oluşturmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bu mekanizmanın temel taşıdır.

Taraflardan herhangi biri, özellikle Sözleşme’nin ciddi ve sürekli ihlali iddiaları söz konusu olduğunda, başka bir Tarafın Sözleşme’ye uyumu ile ilgili şikayetlerini Mahkeme’ye iletebilir. Bireyler de Mahkeme’ye başvurabilir. Bu durumda devlet, bireysel başvuru hakkının “etkili bir şekilde kullanılmasını hiçbir şekilde engellememeyi” taahhüt eder.

Mahkeme kararları kesinleştikten sonra bağlayıcıdır ve Bakanlar Komitesi devletlerin bu kararlara uymasını denetler. Bu bağlamda, Bakanlar Komitesi, tespit edilen ihlallerin sonuçlarını ortadan kaldırmak için gerekli tedbirlerin alındığını doğrular (Mahkeme tarafından başvurana verilen adil tazminatın devlet tarafından ödenmesi ve davanın koşullarına bağlı olarak, adil olmayan ceza yargılamalarının yeniden açılması, uygulanmayan bir iç hukuk kararının infazı, başvuran hakkında verilen sınır dışı etme kararının iptali gibi diğer tedbirler).

Bakanlar Komitesi ayrıca, benzer ihlallerin önlenmesi veya devam eden ihlallere son verilmesi için gerekli tedbirlerin alınmasını denetler; bu tedbirler ilgili devletler için yasal değişiklikler, adli veya idari uygulamalarda değişiklikler anlamına gelebilir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarının Uygulanması: STK’lar, Zarar Gören Taraflar ve Onların Hukuk Danışmanları İçin Elkitabı

https://insanhaklariizleme.org/vt/mfhandler.php?file=Handbook-EIN-TR-FINAL.pdf&table=yayin&field=dosya&pageType=view&key1=658

Komite, ekonomik ve sosyal haklar alanında AİHS’yi tamamlayan Avrupa Sosyal Şartı kapsamında kurulmuştur.

Avrupa Sosyal Haklar Komitesi, ülkelerin Şart’ta belirtilen taahhütleri yerine getirip getirmediğini tespit eder. Komite, Bakanlar Komitesi tarafından seçilen on beş bağımsız ve tarafsız üyeden oluşmaktadır.

Taraf devletler her yıl Şart’ı hukuken ve pratikte nasıl uyguladıklarını gösteren bir rapor sunarlar. Komite raporları inceler ve ilgili ülkelerdeki durumun Şart’a uygun olup olmadığına karar verir.

Eğer bir devlet Komite’nin uygunsuzluk kararıyla ilgili olarak herhangi bir adım atmazsa, Bakanlar Komitesi o devlete bir tavsiyede bulunarak durumu yasalarda veya uygulamada değiştirmesini ister.  Bakanlar Komitesi’nin çalışmaları, Avrupa işveren örgütleri ve sendikalarını temsil eden gözlemcilerin desteğiyle Şart’a taraf devletlerin temsilcilerinden oluşan bir Hükümet Komitesi tarafından hazırlanır.

Şart’ın ihlal edildiğini iddia eden toplu şikayetler de kabul edilebilirliklerine karar verecek olan Komite’ye iletilebilir. Şikâyetin kabul edilebilir olması halinde yazılı bir prosedür uygulanır ve belirli koşullar altında Komite kamuya açık bir duruşma yapılmasına karar verebilir.

Komite daha sonra şikâyetin esasına ilişkin bir karar alır ve bu karar ilgili taraflara ve Bakanlar Komitesine, iletilmesinden itibaren dört ay içinde kamuya açıklanmak üzere bir rapor halinde iletilir.

Bakanlar Komitesi bir karar alır. Eğer uygunsa, ilgili devletin durumu Şart’a uygun hale getirmek için özel tedbirler almasını tavsiye edebilir.

Avrupa Sosyal Şartı Prosedürlerine Göre STK’lar, Avrupa Sosyal Haklar Komitesiyle Nasıl İletişim Kurabilir?

https://insanhaklariizleme.org/vt/mfhandler.php?file=AvrupaSosyalSartiSTK_compressed-1.pdf&table=yayin&field=dosya&pageType=view&key1=2624

Çocuğun Yoksulluktan Korunması: Hakların Avrupa Konseyi’ndeki Rolü

https://insanhaklariizleme.org/vt/mfhandler.php?file=Protecting-the-Child-from-Poverty-TR.docx-1.pdf&table=yayin&field=dosya&pageType=view&key1=2421